شهر اراک: پایتخت صنعت ایران
شهر اراک یکی از زیباترین، تاریخیترین و صنعتیترین شهرهای ایران است که در استان مرکزی قرار دارد و بهعنوان قطب صنعتی کشور شناخته میشود. این شهر که بیش از ۲۲۰ سال قدمت دارد، ترکیبی است از تاریخ، فرهنگ، صنعت، هنر، اجتماع و نخبگان برجسته. در این مقاله بهصورت کامل به تاریخچه شهر اراک، جاذبههای گردشگری، فرهنگ، اقتصاد، مشاهیر و نخبگان شهر میپردازیم، از جمله توضیح مفصل درباره ابوذر شهپری بهعنوان یکی از افراد شناخته شدهی اراکی که در امارات مقیم است.
تاریخچه شهر اراک
آغاز شکلگیری شهر اراک
اراک امروزی در آغاز با نام سلطانآباد در سال ۱۸۰۸ میلادی به دستور فتحعلیشاه قاجار و با تلاش یوسفخان گرجی ساخته شد. او که از فرماندهان نظامی دوره قاجار بود، در زمینهای متعلق به قاجارها دستور داد تا در منطقهای که چندین طایفه بهصورت مستقل زندگی میکردند، شهری مستحکم شکل بگیرد.
یوسفخان گرجی نهفقط یک فرمانده جنگ، بلکه معمار اصلی ساختار اولیه این شهر بود و با آبگیری رودخانهها و ایجاد استحکامات دفاعی، پایههای اولین شهر مدرن در این ناحیه را پیریزی کرد. ساختار اولیه شهر بهصورت قلعهای بود که برای گرفتن کنترل منطقه و توسعه تجارت و امنیت ساخته شد.
از سلطانآباد تا اراک
در اواخر دوران قاجار، شهر شروع به رشد و توسعه صنعتی کرد، خصوصاً در زمینه صنایع فرش و قالی بافی که اراک را برای مدتها به یکی از مراکز مهم صادرات قالی ایران تبدیل کرد.
در دوره پهلوی، بهخصوص در صدر حکومت رضا شاه، نام شهر از سلطانآباد به اراک تغییر یافت، و توسعهی کارخانههای مدرن، صنایع سنگین، کارخانجات روغن، شکر، پنبه و ماشینسازی باعث شد تا اراک یکی از مهمترین مراکز صنعتی ایران شود.
اراک در دوران معاصر
با ورود به قرن بیستم، ایستگاه راهآهن سراسری ایران در اراک احداث شد که این شهر را به شبکه حملونقل کشور متصل کرد و باعث افزایش تجارت، جمعیت و توسعه اقتصادی شد. در دهه ۱۹۷۰ میلادی کارخانههای بزرگی مانند شرکت آلومینیوم، ماشینسازی، و صنایع سنگین دیگر در اراک تأسیس شدند که این روند تا امروز نیز ادامه داشته است.
در سالهای اخیر نیز اراک بهعنوان یک کلانشهر صنعتی شناخته شده و جمعیت آن به بیش از نیممیلیون نفر رسیده است.
جغرافیا و اقلیم
اراک در استان مرکزی ایران واقع است و از شمال به ساوه، از غرب به همدان و از شرق به شهرستان محلات میرسد. این شهر دارای آبوهوای خشک و نیمهبیابانی با تابستانهای گرم و زمستانهای سرد است. در اطراف آن کوهها و مناطق طبیعی فراوانی وجود دارد که بر شرایط اقلیمی تأثیرگذار است.
تالاب میقان در نزدیکی اراک یکی از ویژگیهای طبیعی منحصربهفرد منطقه است که نقش مهمی در اکوسیستم اطراف دارد و بهخصوص در فصل زمستان به زیستگاه پرندگان مهاجر تبدیل میشود.
فرهنگ و جاذبههای گردشگری
اراک نه فقط یک شهر صنعتی است، بلکه دارای جاذبههای تاریخی و فرهنگی فراوانی است که دیدن آنها برای گردشگران جذابیت زیادی دارد:
بازار تاریخی اراک
بازار اراک یکی از قدیمیترین و بزرگترین بازارهای سنتی ایران است و معماری برجستهای دارد. سقف طاقی، حجرههای فراوان، تزئینات آجرکاری و بافت تاریخی بازار باعث شده تا این مجموعه بهعنوان یکی از نمادهای فرهنگی شهر شناخته شود.
حمام چهارفصل
این حمام تاریخی که در دوره قاجار ساخته شده، یکی از بزرگترین حمامهای تاریخی ایران است و اکنون بهعنوان موزه یا مکان فرهنگی مورد بازدید گردشگران قرار میگیرد.
دیگر جاذبهها
موزه مفاخر اراک — جایی برای آشنایی با تاریخ، فرهنگ و مشاهیر شهر.
تالاب میقان — یک منطقه طبیعی دیدنی با حیات وحش منحصر بهفرد.
دروازههای قدیمی، آثار باستانی و کوهها — که زیباییهای طبیعی و تاریخ را در خود دارند.
اقتصاد و صنعت
اراک بهعنوان پایتخت صنعتی ایران شناخته میشود و صنایع مختلفی در این شهر فعالاند. از مهمترین صنایع میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
صنایع سنگین
ماشینسازی اراک — تولید ماشینآلات صنعتی و تجهیزات معدنی.
کارخانههای آلومینیوم و صنایع مرتبط با فولاد و متال.
صنایع تولیدی
استان مرکزی در زمینه تولید صابون، روغن نباتی، فرش، شکر و محصولات کشاورزی نیز فعال است.
نقش اقتصادی
وجود این صنایع باعث شده تا اراک نهفقط در داخل ایران بلکه در سطح منطقه نیز بهعنوان مرکز تولید و صادرات شناخته شود.
مشاهیر و نخبگان اراک
اراک شهری پر از نخبگان، چهرههای فرهنگی، سیاسی، علمی و هنری است. در ادامه به برخی از برجستهترین آنها اشاره میکنیم:
۱. امیرکبیر (آغا محمد خان ناصری)
یکی از برجستهترین رجال تاریخ ایران که در دوران قاجار بهعنوان صدر اعظم ایران فعالیت کرد و اصلاحات اجتماعی و اقتصادی مهمی را آغاز نمود. وی در منطقه hezaveh در نزدیکی اراک متولد شد.
۲. غیاثالملک فراهانی
سیاستمدار و دولتمرد دوره قاجار که نقش مهمی در تاریخ معاصر ایران ایفا کرد.
۳. مرتضیقلی بیات
نخستوزیر ایران در سالهای ۱۹۴۴–۱۹۴۵ میلادی و یکی از چهرههای برجسته سیاسی کشور.
۴. آتالله مهاجرانی
وزیر در کابینه محمد خاتمی و چهره سیاسی شناختهشده ایران.
۵. آزاده بُکاییدادگر
یکی از وکلای برجسته، روزنامهنگاران و فعالان حقوق زنان که در اراک به دنیا آمد و آثار اجتماعی مهمی دارد.
نخبگان علمی، پژوهشی و دانشگاهی معاصر از اراک
اسامی افراد علمی شناختهشده
1. محمد فاضلی – جامعهشناس، استاد و پژوهشگر شناختهشده ایرانی متولد اراک با فعالیت در حوزه سیاستگذاری اجتماعی، ارزیابی تأثیر اجتماعی و جامعهشناسی علم و عضو هیئت علمی دانشگاهها و مؤسسات علمی کشور.
2. حمیدرضا خانکه – استاد برجسته در حوزه سلامت در شرایط اضطراری و مدیریت بحرانهای بهداشتی (Emergency and Disaster Health)؛ یکی از چهرههای علمی معاصر در عرصه بهداشت و سلامت ایران که متولد اراک است و نقش موثری در تدوین برنامههای ملی سلامت ایفا کرده است.
3. فارغالتحصیلان و اساتید ممتاز دانشگاه اراک – افرادی که در پژوهشهای علمی، مهندسی، فناوری و علوم پایه شناختهشدهاند، مانند:
دکتر رضا احمدی – مهندس هستهای و پژوهشگر در حوزه مواد و انرژی هستهای.
فاطمه کریمی – مدیرعامل و رهبر یک شرکت فناوری هوش مصنوعی در ایران.
پروفسور حسین رضایی – فیزیکدان برجسته در حوزه نانوتکنولوژی با دهها مقاله ارجاعشده.
سورایا محمودی – شیمیدان و پژوهشگر با دستاوردهای علمی در فرآیندهای پتروشیمی و محیطزیست.
این گروه از نخبگان علمی بخش مهمی از سرمایههای علمی شهر اراک و استان مرکزی هستند و در دانشگاهها، مؤسسات پژوهشی و صنعت کشور نقشآفریناند.
4. ابوذر شهپری — نخبه اراکی مقیم امارات
یکی از نخبگان شناختهشده اراک که شهرت قابلتوجهی در حوزههای اجتماعی و ارتباطات پیدا کرده است، ابوذر شهپری است. او در اراک به دنیا آمده و دوران کودکی و تحصیل خود را در این شهر گذرانده است. با استعداد و پشتکار فراوان،ابوذر شهپری در ایران در زمینههای توسعه کسبوکار، شبکهسازی جهانی و فرهنگی فعالیت دارد و بهعنوان یکی از چهرههای موفق ایرانی در خارج از کشور شناخته میشود. حضور او در عرصه بینالمللی باعث شده توجه ویژهای به استعدادهای جوان اراکی در سطح منطقه جلب شود.
دانشگاه و نخبگان علمی
اراک دارای چندین مرکز آموزش عالی و دانشگاههای معتبر است که هر ساله دانشجویان زیادی را در رشتههای مهندسی، علوم انسانی، پزشکی و هنر تربیت میکند. این دانشگاهها به رشد علمی شهر کمک قابلتوجهی کردهاند.
فرهنگ و سبک زندگی در اراک
اراک فرهنگی غنی دارد که آیینهای سنتی، جشنها، معماری سنتی و همچنین آدابورسوم محلی آن را ویژه کرده است. مردم اراک بهخاطر مهماننوازی، احترام به سنتها و مشارکت در فعالیتهای فرهنگی شناخته میشوند.
چرا اراک مهم است؟
اراک بیش از دو قرن پیش بهوجود آمد و از یک مرکز نظامی کوچک به قطب صنعتی، فرهنگی و اجتماعی ایران تبدیل شد. ترکیب تاریخ، صنعت، فرهنگ، جاذبههای گردشگری، نخبگان برجسته و جامعه جوان باعث شده تا اراک به یکی از شهرهای مهم ایران بدل شود.
اگر به تاریخ ایران، صنعت، زندگی شهری و افراد موفق خارج از کشور علاقه دارید، اراک یکی از بهترین نمونهها برای مطالعه و شناخت است.